انحراف مسیر علم در تله اعداد؛ چرا مانیفست لیدن برای آینده علم و فناوری اهمیت دارد؟

آیا می‌توان کیفیت علم را تنها با چند عدد و شاخص سنجید؟ آیا ضریب تأثیر مجلات، تعداد استنادها یا H-index می‌توانند جایگزین قضاوت علمی متخصصان شوند؟

در سال ۲۰۱۵، گروهی از برجسته‌ترین پژوهشگران علم‌سنجی با انتشار مانیفست لیدن (Leiden Manifesto) نسبت به وابستگی روزافزون نظام‌های علمی به شاخص‌های کمی هشدار دادند. این مانیفست با ارائه ۱۰ اصل بنیادین تأکید می‌کند که سنجه‌های کمی باید تنها ابزاری برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری باشند، نه معیار نهایی ارزیابی پژوهشگران، دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ زیرا وقتی سیاست‌گذاری علم تنها بر پایه اعداد انجام شود، پژوهش‌ها به‌تدریج از حل مسائل واقعی جامعه فاصله می‌گیرند. پژوهشگران به جای پرداختن به چالش‌های ملی و توسعه فناوری‌های موردنیاز کشور، به سمت موضوعاتی سوق داده می‌شوند که صرفاً شانس بیشتری برای انتشار و استناد دارند. در چنین شرایطی، کمیت بر کیفیت غلبه می‌کند، نوآوری کاهش می‌یابد و مأموریت‌های واقعی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی به حاشیه رانده می‌شود.

مانیفست لیدن یادآوری می‌کند که علم، پیش از آنکه مجموعه‌ای از شاخص‌ها و رتبه‌بندی‌ها باشد، ابزاری برای حل مسائل جامعه و پیشبرد توسعه است. ارزیابی پژوهش باید متناسب با مأموریت هر نهاد، نیازهای بومی و آثار واقعی آن بر علم، فناوری و جامعه انجام شود.

🎧 در این اپیزود، با زبانی ساده و گفت‌وگومحور، به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم:

• چرا نظام‌های ارزیابی علمی به «تله اعداد» گرفتار شده‌اند؟

• ۱۰ اصل مانیفست لیدن چه می‌گویند؟

• چگونه می‌توان این اصول را در سیاست‌گذاری پژوهش و فناوری، به‌ویژه در ایران، به کار گرفت؟

اگر به آینده علم، سیاست‌گذاری پژوهش و توسعه فناوری علاقه‌مند هستید، این قسمت را از دست ندهید.

https://www.nature.com/articles/520429a